Trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt mục tiêu phát thải ròng bằng không vào năm 2050 tại COP26 và đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu cũng như yêu cầu xanh hóa từ các đối tác thương mại, vai trò của hệ thống chính sách và thể chế trong việc thúc đẩy khởi nghiệp xanh trở nên then chốt hơn bao giờ hết. Mặc dù đã có những bước tiến đáng ghi nhận trong những năm gần đây, môi trường chính sách cho khởi nghiệp xanh tại Việt Nam vẫn còn nhiều khoảng trống cần lấp đầy. Bài viết này phân tích thực trạng khung chính sách và thể chế hiện tại, những thành tựu đạt được, thách thức còn tồn tại và định hướng cần thiết cho tương lai.

Khung pháp lý: Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng với các quy định về đánh giá tác động môi trường chiến lược và trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất. Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 - 2030 (Quyết định 1658/QĐ-TTg) xác định rõ vai trò của khởi nghiệp đổi mới sáng tạo như trụ cột chính. Tuy nhiên, theo đánh giá của VCCI năm 2023, hơn 60% doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó khăn trong việc tuân thủ các quy định môi trường do thiếu hướng dẫn cụ thể và sự chồng chéo giữa các văn bản. Đáng chú ý, Việt Nam vẫn chưa có luật chuyên biệt về kinh tế tuần hoàn — mô hình nền tảng cho nhiều khởi nghiệp xanh. Dự thảo Luật Kinh tế tuần hoàn đang được chuẩn bị nhưng tiến độ còn chậm.

Ưu đãi tài chính: Bước đầu tích cực nhưng chưa đủ. Nghị định 57/2018 quy định ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp cho dự án năng lượng tái tạo với mức thuế suất 10% trong 15 năm, thậm chí miễn thuế 4 năm đầu. Tín dụng xanh đã phát triển với dư nợ đạt khoảng 560.000 tỷ đồng cuối năm 2023 (4,5% tổng dư nợ), lãi suất ưu đãi thấp hơn 0,5 - 1% so với tín dụng thông thường. Các quỹ như NIF, NATIF hỗ trợ startup với mức từ vài trăm triệu đến 2 - 3 tỷ đồng. Tuy nhiên, quy mô này còn khiêm tốn — tín dụng xanh chủ yếu tập trung vào dự án lớn, trong khi startup giai đoạn đầu khó tiếp cận. Bài học từ điện mặt trời áp mái 2017 - 2020 cho thấy tầm quan trọng của tính liên tục: chính sách FIT đã tạo bùng nổ đầu tư, nhưng khi dừng đột ngột năm 2020, hàng nghìn dự án bị treo và niềm tin nhà đầu tư giảm mạnh.

Thị trường carbon: Cơ hội mới đang mở. Nghị định 06/2022 đặt nền móng cho thị trường carbon trong nước với lộ trình thí điểm từ 2025 và chính thức từ 2028, bao gồm các ngành điện, xi măng, thép, hóa chất và hàng không. Bộ Tài nguyên và Môi trường đang xây dựng hệ thống MRV và cơ sở dữ liệu phát thải quốc gia. Nếu triển khai tốt, đây sẽ là cơ hội lớn cho startup cung cấp giải pháp đo lường, giảm phát thải và tư vấn carbon. Tuy nhiên, thành công phụ thuộc vào mức trần phát thải đủ thách thức, giám sát minh bạch và xử lý nghiêm vi phạm.

Áp lực CBAM: Thách thức thành cơ hội. Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) của EU chính thức áp dụng từ 2026, yêu cầu các sản phẩm như sắt thép, nhôm, xi măng xuất khẩu vào EU phải khai báo dấu chân carbon. Bộ Công Thương ước tính CBAM có thể ảnh hưởng 1,5 - 2 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội cho startup cung cấp dịch vụ tính toán carbon, tư vấn giảm phát thải và xác minh theo chuẩn EU — thị trường tiềm năng hàng trăm triệu USD.

Mua sắm công xanh: Với chi tiêu công khoảng 1,5 triệu tỷ đồng/năm (60 tỷ USD), mua sắm công là công cụ mạnh để tạo thị trường cho sản phẩm xanh. Thông tư 08/2016 hướng dẫn các cơ quan ưu tiên sản phẩm có nhãn sinh thái, nhưng sau 8 năm, tỷ lệ mua sắm công xanh chỉ đạt 15 - 20%, tập trung vào giấy tái chế và đèn LED. Nguyên nhân: thiếu giám sát, danh mục sản phẩm hạn chế (chỉ 80 nhóm), chưa có ưu đãi rõ trong đấu thầu. Nếu nâng tỷ lệ lên 30 - 50%, thị trường có thể đạt 20 - 30 tỷ USD — đủ nuôi dưỡng hàng nghìn startup.

Để giải phóng tiềm năng khởi nghiệp xanh, Việt Nam cần Khẩn trương ban hành Luật Kinh tế tuần hoàn; Tăng quy mô hỗ trợ tài chính, đặc biệt giai đoạn đầu; Thực thi nghiêm mua sắm công xanh với mục tiêu rõ ràng; Đảm bảo chất lượng thị trường carbon và chuẩn bị tốt cho CBAM; Cải cách thủ tục hành chính, áp dụng cơ chế linh hoạt cho mô hình mới. Với nguồn nhân lực trẻ, vị trí địa lý chiến lược và cam kết chính trị rõ ràng, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành trung tâm khởi nghiệp xanh sôi động khu vực — nếu chính sách được hoàn thiện kịp thời và triển khai quyết liệt.

CASIC TỔNG HỢP