Một trong những rào cản căn bản nhất của khởi nghiệp công nghệ sinh học (CNSH) là khoảng cách lớn giữa phát hiện khoa học trong phòng thí nghiệm và sản phẩm thương mại có thể tiếp cận thị trường. Khoảng cách này thường được gọi là “thung lũng chết” (valley of death) của đổi mới sáng tạo – giai đoạn mà ý tưởng đã được chứng minh về mặt khoa học nhưng chưa đủ dữ liệu, nguồn lực và cấu trúc pháp lý để thu hút đầu tư quy mô lớn. Rất nhiều công trình nghiên cứu tiềm năng bị “mắc kẹt” ở giai đoạn này do thiếu cơ chế chuyển tiếp hiệu quả từ nghiên cứu cơ bản sang phát triển sản phẩm.

Chuyển giao công nghệ (technology transfer) chính là quá trình then chốt để thu hẹp khoảng cách đó. Đây là hoạt động chuyển đổi phát hiện khoa học, phương pháp hoặc phát minh – thường xuất phát từ trường đại học và viện nghiên cứu – thành sản phẩm, quy trình hoặc doanh nghiệp thương mại. Trong lĩnh vực CNSH, quá trình này đặc biệt phức tạp vì công nghệ không chỉ đòi hỏi độ chính xác khoa học cao mà còn phải đáp ứng hàng loạt yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn sinh học, thử nghiệm lâm sàng và phê duyệt lưu hành. Việc thiếu kinh nghiệm trong phát triển sản phẩm hoặc đánh giá nhu cầu thị trường có thể khiến một phát minh xuất sắc không bao giờ rời khỏi phòng thí nghiệm.

Mối quan hệ cộng sinh giữa khu vực học thuật và doanh nghiệp CNSH là động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới. Trường đại học và viện nghiên cứu tạo ra tri thức nền tảng; startup và tập đoàn CNSH chuyển hóa tri thức đó thành giá trị kinh tế và xã hội. Các Văn phòng Chuyển giao Công nghệ (Technology Transfer Offices – TTOs) đóng vai trò trung gian chiến lược trong hệ sinh thái này. Họ quản lý danh mục sở hữu trí tuệ, thương lượng hợp đồng cấp phép, hỗ trợ thành lập doanh nghiệp spin-off và kết nối nhà khoa học với nhà đầu tư. Ở các quốc gia có hệ sinh thái phát triển, TTO không chỉ là đơn vị hành chính mà là “cầu nối thị trường” thực thụ, với đội ngũ chuyên gia am hiểu cả khoa học lẫn kinh doanh.

Nghiên cứu quốc tế cho thấy việc nhà khoa học tương tác sớm với TTO giúp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và tối ưu hóa chiến lược thương mại hóa. Bên cạnh đó, việc tích hợp đào tạo khởi nghiệp và quản trị đổi mới vào chương trình đào tạo sinh y học, công nghệ sinh học đã chứng minh hiệu quả trong việc nâng cao năng lực thương mại hóa của giới nghiên cứu. Khi nhà khoa học hiểu về mô hình kinh doanh, nhu cầu lâm sàng và chiến lược thị trường, khả năng thành công của startup tăng lên đáng kể.

Hành trình thương mại hóa trong CNSH thường kéo dài nhiều năm và đòi hỏi lập kế hoạch bài bản. Những nguyên nhân thất bại phổ biến bao gồm định giá sản phẩm thiếu cơ sở, đội ngũ lãnh đạo thiếu kinh nghiệm kinh doanh, thiếu vốn ở giai đoạn tăng tốc, không hiểu rõ con đường pháp lý và chiến lược hoàn trả bảo hiểm, hoặc xây dựng đề xuất giá trị không phù hợp với nhu cầu lâm sàng thực tế. Ngược lại, các yếu tố dự báo thành công bao gồm đánh giá thị trường toàn diện, xác định rõ nhóm bệnh nhân mục tiêu, chứng minh lợi ích lâm sàng cụ thể và thiết lập quan hệ đối tác chiến lược với bệnh viện hoặc doanh nghiệp dược. Đặc biệt, những nhà sáng lập được trang bị cả kiến thức khoa học lẫn kỹ năng kinh doanh có xác suất vượt qua “thung lũng chết” cao hơn.

Tại Việt Nam, cơ chế chuyển giao công nghệ từ viện, trường sang doanh nghiệp vẫn còn nhiều hạn chế. Mối liên kết giữa các trường đại học kỹ thuật, viện nghiên cứu CNSH và khu vực tư nhân chưa thực sự chặt chẽ; nhiều nghiên cứu dừng lại ở mức công bố khoa học mà chưa được định hướng thương mại hóa ngay từ đầu. Hệ thống TTO còn thiếu nhân lực chuyên sâu về CNSH, thiếu kinh nghiệm đàm phán cấp phép quốc tế và nguồn quỹ “cầu nối” để hỗ trợ giai đoạn tiền thương mại hóa.

Sáng kiến Vietnam Bio-Future 2024 của Chính phủ – thúc đẩy ứng dụng CNSH trong nông nghiệp bền vững – cho thấy nỗ lực thu hẹp khoảng cách ở cấp chính sách. Tuy nhiên, để tạo chuyển biến thực chất, Việt Nam cần đầu tư mạnh vào hạ tầng phòng thí nghiệm đạt chuẩn, quỹ hỗ trợ chứng minh nguyên lý (proof-of-concept), và cơ chế pháp lý linh hoạt cho phép giảng viên, nhà nghiên cứu tham gia thành lập và điều hành spin-off. Khi “thung lũng chết” được thu hẹp bằng hệ sinh thái chuyển giao hiệu quả, những phát minh khoa học trong nước mới có cơ hội trở thành động lực tăng trưởng kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

CASIC TỔNG HỢP