Lĩnh vực công nghệ sinh học (CNSH) toàn cầu đang bước vào giai đoạn bùng nổ chưa từng có, nhờ sự hội tụ của những đột phá khoa học, chuyển dịch dân số và nhu cầu chăm sóc sức khỏe gia tăng nhanh chóng trên toàn cầu. Theo các báo cáo chuyên ngành uy tín, tổng đầu tư vào các công ty CNSH được dự báo tăng từ 483 tỷ USD vào năm 2024 lên khoảng 546 tỷ USD vào năm 2025, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) ấn tượng đạt mức 13%. Sự tăng trưởng này được thúc đẩy bởi nhiều yếu tố cùng tác động: các đột phá về công nghệ nền tảng, sự gia tăng nguồn vốn tài trợ từ cả khu vực công lẫn tư nhân, cùng trọng tâm mới trong chuẩn bị ứng phó đại dịch và phát triển y học chính xác – đặc biệt sau những bài học từ COVID-19.

Các phân khúc thu hút nguồn vốn đầu tư lớn nhất hiện nay bao gồm liệu pháp ung thư và miễn dịch học, công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR, các loại thuốc điều hòa GLP-1 dùng cho béo phì và đái tháo đường type 2, cùng với công nghệ chẩn đoán phân tử thế hệ mới. Đây đều là những lĩnh vực không chỉ tiềm năng lợi nhuận mà còn giải quyết các nhu cầu y tế chưa được đáp ứng (unmet medical needs) ở quy mô toàn cầu.

Công nghệ đang tái cấu trúc bức tranh cơ hội cho các startup CNSH theo những hướng rất cụ thể. Liệu pháp gen và tế bào (cell and gene therapy) đang mở ra khả năng chữa bệnh ở cấp độ di truyền – một bước tiến đột phá so với phương pháp điều trị triệu chứng truyền thống. Tuy nhiên, lĩnh vực này vẫn phải đối mặt với những thách thức lớn về chi phí sản xuất cao, khó mở rộng quy mô, rủi ro an toàn lâm sàng và các vấn đề đạo đức phức tạp liên quan đến can thiệp vào vật liệu di truyền con người.

Công nghệ mRNA, từng được xem là thử nghiệm dài hạn, đã được "chứng danh" một cách ngoạn mục thông qua vaccine COVID-19. Hiện nay, các ứng dụng của nền tảng mRNA đang được mở rộng sang vaccine phòng cúm, vaccine ung thư cá nhân hóa và nhiều liệu pháp mới khác. Đây là minh chứng rõ nét cho cách một công nghệ nền tảng, khi được kiểm chứng, có thể tạo ra làn sóng startup và cơ hội đầu tư lớn.

Y học chính xác (precision medicine) đang kết hợp dữ liệu genome, dấu ấn sinh học (biomarkers), hồ sơ bệnh án điện tử và trí tuệ nhân tạo để cá nhân hóa phác đồ điều trị – từ chọn lựa thuốc phù hợp nhất cho từng bệnh nhân đến dự báo nguy cơ bệnh tật trong tương lai. Lĩnh vực này đang tạo ra một thế hệ startup CNSH tập trung vào chẩn đoán và y học dự phòng.

Bên cạnh y tế con người, CNSH nông nghiệp (agri-biotech) ngày càng chiếm vị trí chiến lược. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, suy thoái đất đai và áp lực gia tăng dân số, các giải pháp sinh học như cây trồng chống chịu khí hậu, phân bón sinh học, thuốc trừ sâu thân thiện môi trường và protein thay thế từ nuôi cấy tế bào đang thu hút sự quan tâm lớn từ nhà đầu tư và chính phủ.

Đối với các startup trong giai đoạn đầu, chiến lược lựa chọn thị trường mục tiêu có ý nghĩa quyết định. Các thị trường ngách có nhu cầu y tế chưa được đáp ứng (unmet medical needs), ít cạnh tranh và có đường dẫn pháp lý rõ ràng (như chỉ định hiếm gặp — orphan drug designation) thường là lựa chọn khôn ngoan hơn cho startup giai đoạn đầu so với việc cạnh tranh trực tiếp trong các phân khúc thuốc đại trà. Cơ hội ở các nền kinh tế mới nổi cũng rất đáng kể: nhu cầu vaccine và dược phẩm giá hợp lý, giải pháp chẩn đoán phân tán và công nghệ nông nghiệp bền vững là những phân khúc phù hợp với cả năng lực và điều kiện của startup CNSH tại các quốc gia đang phát triển.

Việt Nam hiện đang tập trung khai thác cơ hội thị trường CNSH trong ba phân khúc chính: dược sinh học và vaccine, CNSH nông nghiệp và y tế chẩn đoán gen. Vinbiocare đã hoàn thành thử nghiệm lâm sàng pha 3 vaccine Covid-19 và đầu tư hơn 200 triệu USD mở rộng cơ sở sản xuất tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc với công suất 200 triệu liều/năm — một cột mốc khẳng định năng lực sản xuất vaccine của Việt Nam ở tầm khu vực. Trong CNSH nông nghiệp, Mekophar đã ra mắt dòng sản phẩm sinh học mới bao gồm thuốc trừ sâu sinh học và phân bón sinh học phục vụ canh tác bền vững, phù hợp với định hướng của Chính phủ về nông nghiệp xanh. Gene Solutions tiếp tục mở rộng dịch vụ xét nghiệm gen ứng dụng giải trình tự thế hệ mới cho y học sinh sản và chẩn đoán ung thư sớm. Những ví dụ này cho thấy Việt Nam đang tận dụng lợi thế thị trường nội địa lớn, nhu cầu chăm sóc sức khỏe đang tăng mạnh và nguồn nhân lực khoa học đang được nâng cao để đẩy mạnh khởi nghiệp CNSH hướng tới các phân khúc có giá trị cao.

CASIC TỔNG HỢP