Hệ sinh thái khởi nghiệp công nghệ sinh học tại Việt Nam đang bước vào một giai đoạn chuyển mình đầy kịch tính và ý nghĩa. Mặc dù vẫn đang ở những bước đầu hình thành, lĩnh vực này đã cho thấy những tín hiệu tiến bộ rõ ràng, phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong cấu trúc nền kinh tế từ tập trung vào thâm dụng lao động sang kinh tế tri thức và công nghệ sâu. 

Đây là một hành trình dài hạn, nơi những khoảng trống về hạ tầng và vốn đang dần được lấp đầy bởi những nỗ lực không ngừng nghỉ từ cả chính phủ lẫn khối tư nhân. Nhìn từ góc độ vĩ mô, Việt Nam đã khẳng định được vị thế của mình trong bản đồ khởi nghiệp toàn cầu một cách ấn tượng. Theo Chỉ số Hệ sinh thái Khởi nghiệp Toàn cầu năm 2024, nước ta hiện xếp hạng thứ 56 thế giới và thứ 5 trong khu vực Đông Nam Á, với tổng vốn đầu tư khởi nghiệp đạt hơn 129 triệu USD và khoảng 825 startup đang hoạt động tích cực. Đáng chú ý là ngay cả trong bối cảnh "mùa đông gọi vốn" đang bao trùm thị trường toàn cầu, Việt Nam vẫn duy trì vững chắc vị trí thứ ba tại Đông Nam Á về cả số lượng thỏa thuận và tổng vốn đầu tư. Dù công nghệ sinh học chưa phải là phân khúc dẫn đầu về số lượng như fintech hay thương mại điện tử, nhưng giá trị chiến lược và tác động lâu dài đối với an ninh y tế lẫn nông nghiệp đang khiến ngành này trở thành thỏi nam châm thu hút các nhà đầu tư có tầm nhìn dài hạn. Sự dịch chuyển dòng vốn từ các giải pháp phần mềm sang công nghệ cứng đang mở ra cơ hội vàng cho các startup sinh học vốn đòi hỏi sự kiên nhẫn và nguồn lực đầu tư khổng lồ.

Hệ sinh thái CNSH Việt Nam hiện có sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau. Ở phía doanh nghiệp, các công ty hàng đầu gồm Vinbiocare (vaccine và công nghệ mRNA, hợp tác với Arcturus Therapeutics), Nanogen Pharmaceutical Biotechnology (sản phẩm sinh học biosimilar, liệu pháp ung thư và vaccine), Mekophar (dược phẩm và CNSH nông nghiệp), Gene Solutions (xét nghiệm gen không xâm lấn và chẩn đoán ung thư), Gentis (xét nghiệm gen), và nhiều công ty khởi nghiệp giai đoạn sớm đang xuất hiện trong các chương trình tăng tốc. Phía nghiên cứu có Viện Công nghệ sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) và các trường đại học đóng vai trò là nguồn kiến thức. Về phía chính sách, Bộ Khoa học và Công nghệ, thông qua NATEC và NASATI, dẫn dắt chiến lược phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp quốc gia với các chương trình hỗ trợ cụ thể.

Chính phủ Việt Nam đã và đang triển khai một loạt sáng kiến để thúc đẩy hệ sinh thái CNSH. Chiến lược Phát triển Công nghệ sinh học Quốc gia 2024 – 2030 đặt tham vọng biến Việt Nam thành trung tâm CNSH hàng đầu Đông Nam Á, bao gồm tăng cường năng lực R&D, thu hút FDI và thúc đẩy thương mại hóa. Quỹ Đổi mới CNSH Việt Nam 2024 (Vietnam Biotech Innovation Fund 2024) cung cấp nguồn tài trợ cho nghiên cứu và phát triển sản phẩm. Trung tâm Đổi mới Sáng tạo Quốc gia (NIC) và các Khu công nghệ cao (như Khu CNC Hòa Lạc, SHTP TP.HCM) đang dần trở thành các trung tâm hạ tầng quan trọng cho startup CNSH. Sự kiện TECHFEST Vietnam được tổ chức thường niên đã tạo ra không gian kết nối giữa startup, nhà đầu tư và các đối tác quốc tế quan trọng.

Tuy nhiên, để hệ sinh thái CNSH Việt Nam thực sự cất cánh, một số điều kiện nền tảng cần được cải thiện đồng bộ. Thứ nhất, cần tăng cường đầu tư vào cơ sở hạ tầng nghiên cứu và thử nghiệm tiền lâm sàng, giảm sự phụ thuộc vào nhập khẩu thiết bị. Thứ hai, cần xây dựng hệ thống hỗ trợ IP chuyên biệt cho CNSH và cải cách quy trình cấp phép sản phẩm sinh học. Thứ ba, cần phát triển thị trường vốn mạo hiểm chuyên sâu cho deep tech và CNSH, với sự tham gia của cả nhà đầu tư trong và ngoài nước. Thứ tư, cần tạo cơ chế liên kết chặt chẽ giữa viện, trường và doanh nghiệp để nghiên cứu học thuật có thể được thương mại hóa hiệu quả. Khi những điều kiện này được đáp ứng, Việt Nam — với nền tảng đa dạng sinh học phong phú, dân số trẻ, và nhu cầu y tế và nông nghiệp lớn — sẽ có thể tận dụng lợi thế để xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp CNSH có tính cạnh tranh quốc tế thực sự.

CASIC TỔNG HỢP