Huy động vốn được xem là bài toán sinh tử đối với mọi startup công nghệ sinh học (CNSH), bởi đây là lĩnh vực đòi hỏi nguồn lực tài chính rất lớn ngay từ giai đoạn khởi đầu. Nếu một startup phần mềm có thể vận hành tinh gọn với vài kỹ sư và máy tính cá nhân, thì startup CNSH buộc phải đầu tư vào phòng thí nghiệm đạt chuẩn, thiết bị chuyên dụng, hóa chất, vật tư tiêu hao, hợp đồng nghiên cứu và đội ngũ nhà khoa học trình độ cao. Chi phí vận hành có thể lên tới hàng chục nghìn USD mỗi tháng ngay cả khi sản phẩm còn ở giai đoạn ý tưởng.

Đối với lĩnh vực dược phẩm, con đường từ phát hiện ban đầu đến thử nghiệm lâm sàng vô cùng tốn kém. Chỉ riêng việc đưa một ứng viên thuốc đến pha I đã tiêu tốn khoảng 8–10 triệu USD. Pha II cần thêm 20–40 triệu USD tùy thiết kế nghiên cứu và quy mô thử nghiệm, trong khi pha III – giai đoạn then chốt để xin cấp phép – có thể tiêu tốn hàng trăm triệu USD. Chưa kể tỷ lệ thất bại cao ở mỗi giai đoạn khiến rủi ro tài chính càng lớn. Điều này khiến cấu trúc vốn của startup CNSH thường phải được thiết kế dài hạn, theo từng cột mốc khoa học (milestone-based financing) thay vì tăng trưởng tuyến tính như nhiều ngành khác.

Trên thị trường vốn toàn cầu, giai đoạn 2023–2024 cho thấy sự phục hồi nhưng đi kèm với tính chọn lọc cao. Báo cáo của Ernst & Young (EY) cho biết đầu tư mạo hiểm vào CNSH trong năm 2024 đã vượt mức trước đại dịch, với 15,5 tỷ USD ở giai đoạn đầu và 7,6 tỷ USD ở giai đoạn sau. Tuy nhiên, số lượng công ty được nhận vốn giảm, trong khi quy mô mỗi vòng gọi vốn tăng đáng kể. Các nhà đầu tư ngày càng ưu tiên những doanh nghiệp có dữ liệu lâm sàng rõ ràng, nền tảng sở hữu trí tuệ vững chắc và đội ngũ sáng lập có kinh nghiệm thương mại hóa sản phẩm.

Bên cạnh vốn mạo hiểm, tài trợ công đóng vai trò quan trọng trong việc “giảm rủi ro” cho nhà đầu tư tư nhân. Các chương trình như SBIR/STTR tại Mỹ hay Horizon Europe của Liên minh châu Âu đã phân bổ khoảng 5,2 tỷ USD cho 529 dự án CNSH trong năm 2024. Đồng thời, các thỏa thuận liên minh giữa startup và tập đoàn dược phẩm lớn đạt mức kỷ lục: 220 thỏa thuận với tổng giá trị tiềm năng lên tới 144 tỷ USD. Xu hướng này phản ánh chiến lược của các “big pharma” khi chuyển dịch từ mô hình tự nghiên cứu sang hợp tác hoặc mua lại công nghệ từ startup – qua đó rút ngắn thời gian đổi mới và chia sẻ rủi ro.

Về chiến lược tiếp cận vốn, startup CNSH có nhiều lựa chọn nhưng mỗi kênh đều có đánh đổi. Nhà đầu tư thiên thần thường tham gia ở giai đoạn đầu, cung cấp vốn nhỏ nhưng linh hoạt và giá trị cố vấn cao. Quỹ đầu tư mạo hiểm tập trung vào tiềm năng thị trường và khả năng thoái vốn, yêu cầu chiến lược tăng trưởng rõ ràng. Trong khi đó, hợp tác chiến lược với tập đoàn dược phẩm có thể mang lại nguồn tài chính lớn, song cũng đòi hỏi chia sẻ quyền sở hữu trí tuệ hoặc quyền thương mại hóa tại một số thị trường nhất định. Ngoài ra, một số startup quốc tế còn lựa chọn niêm yết sớm (IPO) trên các sàn chuyên biệt về khoa học sự sống để huy động nguồn vốn dài hạn từ thị trường đại chúng.

Tại Việt Nam, huy động vốn cho startup CNSH vẫn đối diện nhiều rào cản. Thị trường vốn mạo hiểm còn hạn chế về quy mô, thiếu các quỹ chuyên sâu về deep tech và khoa học sự sống. Tâm lý nhà đầu tư trong nước thường ưu tiên các mô hình có thời gian hoàn vốn ngắn, trong khi CNSH cần chu kỳ đầu tư dài và chấp nhận rủi ro khoa học cao. Tuy vậy, năm 2024, Chính phủ Việt Nam đã cam kết phân bổ thêm 1 tỷ USD cho hạ tầng y tế và năng lực CNSH, tập trung vào liệu pháp gen, sản xuất vaccine và y học cá thể hóa. Đây là tín hiệu quan trọng thể hiện vai trò “nhà đầu tư mồi” của nhà nước trong việc tạo nền tảng cho hệ sinh thái phát triển.

Song song đó, việc thu hút dòng vốn ngoại chất lượng cao – như các khoản đầu tư của SK Group vào khu công nghệ cao Đình Vũ – mở ra cơ hội kết nối startup trong nước với chuỗi giá trị toàn cầu. Trong dài hạn, để giải bài toán vốn cho CNSH, Việt Nam cần phát triển các quỹ đầu tư chuyên biệt, cơ chế chia sẻ rủi ro giữa nhà nước và tư nhân, cũng như thị trường chuyển giao công nghệ minh bạch. Khi cấu trúc tài chính phù hợp được thiết lập, startup CNSH Việt Nam mới có thể tiến xa trên hành trình đổi mới sáng tạo đầy thách thức nhưng giàu tiềm năng.

CASIC TỔNG HỢP