Con người là tài sản đặc biệt và không thể thay thế trong bất kỳ startup nào, nhưng trong lĩnh vực CNSH, yêu cầu về đội ngũ nhân lực mang tính đặc thù và khắt khe hơn hẳn. Một startup CNSH thành công cần kết hợp ít nhất ba loại chuyên gia: nhà khoa học sâu chuyên ngành (nhà sinh học phân tử, nhà dược lý học, kỹ sư sinh học), chuyên gia quản lý kinh doanh và tài chính có hiểu biết ngành, và chuyên gia pháp lý về IP và quy định. Sự thiếu vắng bất kỳ nhóm nào trong ba nhóm này đều tạo ra điểm yếu chiến lược nghiêm trọng. Nghiên cứu cho thấy các nhà đầu tư vẫn có xu hướng rót vốn vào các đội ngũ quản lý dày dạn kinh nghiệm, đặc biệt trong môi trường thị trường vốn thận trọng như hiện nay, nơi kinh nghiệm thực tế của đội ngũ là tín hiệu giảm thiểu rủi ro mạnh nhất.

Một startup CNSH muốn vận hành hiệu quả cần hội tụ ít nhất ba nhóm năng lực chủ chốt. Thứ nhất là đội ngũ khoa học chuyên sâu, bao gồm các nhà sinh học phân tử, dược lý học, miễn dịch học, kỹ sư sinh học hoặc chuyên gia tin sinh học. Đây là lực lượng đảm nhiệm hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D), tạo ra nền tảng công nghệ cốt lõi cho doanh nghiệp. Thứ hai là nhóm quản lý kinh doanh và tài chính có hiểu biết về đặc thù ngành khoa học sự sống. Họ chịu trách nhiệm xây dựng chiến lược thương mại hóa, quản trị dòng tiền dài hạn và thiết kế cấu trúc vốn phù hợp với chu kỳ phát triển kéo dài nhiều năm. Thứ ba là các chuyên gia pháp lý, đặc biệt trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ (IP) và quy định quản lý dược phẩm, thiết bị y tế hoặc sản phẩm sinh học. Nếu thiếu một trong ba nhóm này, startup có thể rơi vào tình trạng mất cân bằng chiến lược – hoặc quá thiên về khoa học mà thiếu định hướng thị trường, hoặc ngược lại.

Trong bối cảnh thị trường vốn toàn cầu ngày càng thận trọng, nhà đầu tư đánh giá đội ngũ sáng lập như một chỉ số rủi ro quan trọng. Các quỹ đầu tư mạo hiểm thường ưu tiên rót vốn vào những nhóm lãnh đạo từng có kinh nghiệm thương mại hóa sản phẩm hoặc điều hành doanh nghiệp trong lĩnh vực tương tự. Đặc biệt, mô hình “scientist-entrepreneur” – nhà khoa học đồng thời là doanh nhân – đang trở thành hình mẫu lý tưởng trong hệ sinh thái CNSH. Những cá nhân này không chỉ hiểu rõ giá trị khoa học của công nghệ mà còn có khả năng chuyển hóa phát hiện nghiên cứu thành câu chuyện đầu tư hấp dẫn, xây dựng chiến lược phát triển sản phẩm và dẫn dắt tổ chức vượt qua các giai đoạn thử nghiệm phức tạp.

Tuy nhiên, hồ sơ “lai” giữa khoa học và kinh doanh không phổ biến. Để khắc phục khoảng trống này, nhiều quốc gia đã phát triển các chương trình tăng tốc CNSH (biotech accelerators) tích hợp đào tạo kinh doanh vào môi trường nghiên cứu. Nhà khoa học trẻ được trang bị kiến thức về gọi vốn, sở hữu trí tuệ, chiến lược thị trường và quản trị doanh nghiệp ngay từ khi còn ở phòng thí nghiệm. Ngoài ra, ở giai đoạn tăng trưởng, việc tuyển dụng các giám đốc điều hành giàu kinh nghiệm như CEO, CFO và đặc biệt là CMO (Chief Medical Officer) thường là bước ngoặt quan trọng giúp startup chuyển mình từ tổ chức nghiên cứu sang doanh nghiệp thương mại hóa.

Thách thức nhân sự trong CNSH không chỉ nằm ở tuyển dụng mà còn ở khả năng giữ chân và tạo động lực. Trong giai đoạn đầu, startup khó cạnh tranh về mức lương so với các tập đoàn dược phẩm đa quốc gia. Để bù đắp, họ thường cung cấp quyền chọn cổ phần (equity), cơ hội tham gia vào công nghệ đột phá và môi trường làm việc linh hoạt. Sứ mệnh xã hội – như phát triển thuốc điều trị bệnh hiếm hoặc giải pháp sinh học bền vững – cũng là yếu tố thu hút nhiều nhà khoa học trẻ. Tuy nhiên, khi thị trường vốn suy giảm và xuất hiện các đợt cắt giảm nhân sự trong ngành CNSH toàn cầu, tâm lý nhân lực trở nên dè dặt hơn, khiến việc thu hút nhân tài ngày càng khó khăn.

Do đó, chiến lược nhân sự linh hoạt trở thành yêu cầu bắt buộc. Nhiều startup lựa chọn mô hình tinh gọn, thuê ngoài (outsourcing) các chức năng không cốt lõi như sản xuất thử nghiệm, thử nghiệm tiền lâm sàng hoặc tư vấn pháp lý. Bên cạnh đó, xây dựng mạng lưới cố vấn khoa học và hội đồng tư vấn độc lập giúp bổ sung chuyên môn mà không làm tăng chi phí cố định. Mô hình làm việc kết hợp (hybrid) và hợp tác quốc tế từ xa cũng mở rộng khả năng tiếp cận nhân lực chất lượng cao trên phạm vi toàn cầu.

Tại Việt Nam, bài toán nhân lực CNSH còn nhiều thách thức. Số lượng chuyên gia được đào tạo bài bản ở trình độ tiến sĩ, có kinh nghiệm quốc tế và từng tham gia dự án thương mại hóa còn hạn chế. Phần lớn nhân lực trình độ cao đang làm việc trong các viện nghiên cứu công lập hoặc ở nước ngoài. Sự dịch chuyển từ môi trường học thuật sang khởi nghiệp chưa thực sự phổ biến do thiếu cơ chế khuyến khích và môi trường hỗ trợ phù hợp.

Dù vậy, những tín hiệu tích cực đang xuất hiện. Các chương trình kết nối như TECHFEST Vietnam góp phần tạo không gian giao thoa giữa nhà khoa học và doanh nghiệp. Một số startup như YEAST ERA – phát triển protein probiotic kết hợp công nghệ sinh học hiện đại với nguyên liệu tự nhiên – đang trở thành hình mẫu cho thế hệ nhà khoa học trẻ mong muốn khởi nghiệp. Những câu chuyện thành công bước đầu này có thể tạo hiệu ứng lan tỏa trong cộng đồng nghiên cứu.

Để xây dựng hệ sinh thái CNSH vững mạnh, Việt Nam cần chiến lược dài hạn về phát triển nhân lực: mở rộng học bổng đào tạo ở nước ngoài, thúc đẩy hợp tác viện – doanh nghiệp, thu hút chuyên gia kiều bào hồi hương và cải thiện cơ chế đãi ngộ trong khu vực tư nhân. Quan trọng hơn, cần xây dựng môi trường pháp lý và đầu tư ổn định để nhà khoa học cảm thấy khởi nghiệp là con đường khả thi.

Trong lĩnh vực công nghệ sinh học, thiết bị và vốn có thể mua được, nhưng đội ngũ nhân lực chất lượng cao phải được nuôi dưỡng qua thời gian. Khi giải được bài toán con người, startup CNSH mới có thể chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế và tác động xã hội bền vững.

CASIC TỔNG HỢP