Công nghệ sinh học (CNSH) đang được xem là một trong những lĩnh vực đột phá quan trọng nhất của thế kỷ XXI, nơi ranh giới giữa phòng thí nghiệm và thị trường ngày càng được rút ngắn. Đây là lĩnh vực mà các phát minh khoa học không dừng lại ở công bố học thuật, mà nhanh chóng được chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ có khả năng thay đổi chất lượng sống của con người. Khởi nghiệp trong công nghệ sinh học vì thế không chỉ là hành trình thương mại hóa một sáng kiến, mà là quá trình tích hợp tri thức khoa học chuyên sâu, tư duy chiến lược kinh doanh và năng lực quản trị rủi ro trong môi trường nhiều bất định.

Theo định nghĩa của Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO), công nghệ sinh học là ngành khoa học ứng dụng sử dụng sinh vật sống, các hệ thống sinh học hoặc dẫn xuất của chúng để tạo ra hàng hóa và dịch vụ phục vụ con người. Từ sản xuất dược phẩm, vaccine, chẩn đoán phân tử đến công nghệ chỉnh sửa gen, enzyme công nghiệp hay giống cây trồng biến đổi gen, CNSH đang hiện diện trong hầu hết các lĩnh vực thiết yếu của nền kinh tế hiện đại. Chính sự giao thoa giữa khoa học nền tảng và nhu cầu thị trường đã tạo nên một bức tranh vừa phức tạp vừa giàu tiềm năng cho các startup CNSH trên toàn cầu.

So với nhiều lĩnh vực khởi nghiệp khác, startup CNSH phải đối mặt với những thách thức đặc thù. Trước hết là yêu cầu vốn đầu tư rất lớn. Việc xây dựng phòng thí nghiệm đạt chuẩn, thực hiện nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng, cũng như đáp ứng các quy định cấp phép khắt khe có thể tiêu tốn hàng trăm triệu đến hàng tỷ USD. Chu kỳ phát triển sản phẩm thường kéo dài từ 8 đến 15 năm, thậm chí lâu hơn trong lĩnh vực dược phẩm. Rủi ro khoa học luôn hiện hữu: một giả thuyết đầy hứa hẹn có thể thất bại ở giai đoạn thử nghiệm cuối cùng.

Bên cạnh đó, vấn đề sở hữu trí tuệ đóng vai trò sống còn. Bằng sáng chế không chỉ bảo vệ thành quả nghiên cứu mà còn là tài sản cốt lõi để thu hút nhà đầu tư. Các nhà sáng lập vì vậy phải am hiểu chiến lược đăng ký sáng chế quốc tế, thỏa thuận cấp phép (licensing) và hợp tác nghiên cứu. Đồng thời, họ cần xây dựng lộ trình thương mại hóa rõ ràng, xác định phân khúc thị trường, mô hình doanh thu và chiến lược hợp tác với các tập đoàn lớn trong ngành.

Dù đầy thách thức, phần thưởng dành cho những startup CNSH thành công là vô cùng lớn. Các đột phá trong điều trị ung thư bằng liệu pháp miễn dịch, vaccine mRNA phòng COVID-19, kỹ thuật chỉnh sửa gen CRISPR hay các giải pháp nông nghiệp sinh học bền vững đã chứng minh sức mạnh chuyển đổi của lĩnh vực này. Không chỉ mang lại lợi nhuận kinh tế đáng kể, CNSH còn tạo ra tác động xã hội sâu rộng, góp phần giải quyết những vấn đề toàn cầu như kháng kháng sinh, suy thoái môi trường và an ninh lương thực.

Tại Việt Nam, hệ sinh thái khởi nghiệp CNSH đang ở giai đoạn hình thành nhưng cho thấy nhiều tín hiệu tích cực. Việt Nam đã vươn lên vị trí thứ 56 toàn cầu trong Chỉ số Hệ sinh thái Khởi nghiệp Toàn cầu năm 2024, tăng hai bậc so với năm trước. Sự cải thiện này phản ánh nỗ lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đặc biệt trong các ngành công nghệ cao. Quy mô thị trường CNSH Việt Nam đạt khoảng 1,5 tỷ USD vào năm 2023 và được dự báo có thể tăng lên 10 tỷ USD vào năm 2030, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) khoảng 15%.

Hà Nội và TP.HCM hiện là hai trung tâm chính của ngành. Hà Nội tập trung nhiều viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan hoạch định chính sách, đóng vai trò nền tảng về khoa học cơ bản và đào tạo nhân lực. Trong khi đó, TP.HCM nổi bật với hệ sinh thái doanh nghiệp năng động, các khu công nghệ cao và mạng lưới startup đang mở rộng. Sự kết nối giữa nghiên cứu học thuật và doanh nghiệp tư nhân vẫn đang được củng cố, nhằm rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường.

Trong bối cảnh thế giới đối mặt với biến đổi khí hậu, đại dịch, già hóa dân số và khủng hoảng tài nguyên, công nghệ sinh học trở thành trụ cột của chiến lược phát triển kinh tế tri thức. Việt Nam đã ban hành Chiến lược Phát triển Công nghệ sinh học Quốc gia giai đoạn 2024–2030, đặt mục tiêu xây dựng CNSH thành ngành kinh tế – kỹ thuật quan trọng, đóng góp thiết thực vào tăng trưởng bền vững.

Để đạt được mục tiêu này, cần sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách ưu đãi đầu tư, quỹ tài trợ nghiên cứu, hạ tầng phòng thí nghiệm đạt chuẩn quốc tế và chương trình đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Quan trọng hơn, cần hình thành văn hóa hợp tác giữa viện nghiên cứu, doanh nghiệp và nhà đầu tư. Khi những yếu tố này hội tụ, khởi nghiệp công nghệ sinh học tại Việt Nam không chỉ dừng lại ở tiềm năng, mà có thể trở thành động lực thực sự của nền kinh tế đổi mới sáng tạo trong thập kỷ tới.

CASIC TỔNG HỢP